27-01-2020 08:00 | Door: Emma Rotman

Stikstof werd vanuit het niks hét onderwerp van de dag. De stikstofuitstoot moet omlaag, en vooral in de landbouw en de bouw leidt dat tot problemen. Maar wat is stikstof precies en waarom is het een probleem?

Het stikstofprobleem leek uit de lucht gevallen, maar is verre van nieuw. In de jaren ’80 kende Nederland namelijk de ‘zure regen’. Deze bestond naast zwaveldioxide uit de stikstofverbindingen waar het nu al maanden over gaat: stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3). De uitstoot van zwaveldioxide (en daarmee de zure regen) werd door zware inspanning van overheden en bedrijfsleven opgelost, maar dat geldt niet voor de uitstoot van met name ammoniak.

De Raad van State oordeelde in mei 2019 dat de overheid de stikstofuitstoot veel verder moet verminderen. Veel vergunningen voor de bouw van stallen, woonwijken of wegen werden ongeldig verklaard. Maar wat is het nu eigenlijk?

Wat is stikstof?

De lucht om ons heen bestaat voor 80 procent uit stikstof. Het is een kleur- en reukloos gas, dat van zichzelf niet schadelijk is voor mens en milieu. Het is een belangrijke voedingsstof voor planten en wordt dan ook veel gebruikt in meststoffen.

De stikstofverbindingen waar het in het stikstofdebat om te doen is, zijn stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3). Stikstofoxiden ontstaan wanneer stikstof verbinding maakt met zuurstof. Dit gebeurt bij verbranding op hoge temperatuur, bijvoorbeeld in de verbrandingsmotor van een auto of bij productieprocessen in de industrie.

Ammoniak ontstaat wanneer stikstof verbinding maakt met waterstof. Dit ontstaat in de veehouderij wanneer de urine en de uitwerpselen van koeien of varkens bij elkaar komen. Wanneer mest verdampt, komt de ammoniak in het milieu terecht.

Is stikstof schadelijk?

Grote hoeveelheden stikstoffen in de lucht en in de bodem brengen schade toe aan mens en milieu. Ze hebben een slecht effect op de biodiversiteit. Sommige planten gaan er namelijk extra hard door groeien, bijvoorbeeld grassen en brandnetels. Kwetsbare planten worden daardoor verdrongen en de insecten, vogels en andere dieren die van die planten afhankelijk zijn, verdwijnen dan ook. Bovendien verzuurt ammoniak de grond, waardoor belangrijke mineralen als calcium, kalium en magnesium oplossen en wegspoelen.

Ook voor de mens zijn er directe schadelijke gevolgen: stikstofoxiden zijn namelijk een belangrijke veroorzaker van fijnstof en smog.

Waarom is het stikstofprobleem zo lastig op te lossen?

Het stikstofprobleem kent twee kanten: de uitstoot en de depositie (de stikstof die neerdaalt op de grond). Vooral de depositie moet snel omlaag, maar de plek waar de stikstof wordt uitgestoten is niet per sé de plek waar de stof neerdaalt. Volgens Wageningen University & Research (WUR) draagt de uitstoot in Nederland 60 procent bij aan de depositie in Nederland; de rest komt van stikstof die overwaait uit het buitenland. Halvering van de stikstofuitstoot door auto’s, goed voor 6,5 procent van de stikstofdepositie, levert dus maar 3,25 procent minder depositie op, stelt WUR.

Onder de streep is Nederland trouwens een exporteur van stikstof; er waait veel meer van Nederland naar het buitenland dan andersom. We moeten dus de uitstoot van stikstof omlaag brengen, maar dat vraagt om rigoureuze maatregelen. Met name in de landbouw en in de bouw.

Stikstof in de landbouw

40 procent van de stikstof die in Nederland neerslaat, komt voort uit de landbouw. Deze sector heeft dan ook opdracht gekregen de uitstoot drastisch te verminderen. Halvering van de veestapel is een veelgenoemde maatregel. Veel boeren zien er niets in hun bedrijf te stoppen of te verkleinen. Voorman Marc Calon van agrarische belangenbehartiger LTO stelt bovendien dat dit funest zou zijn voor de werkgelegenheid en investeringen in de gehele keten.

Landbouwhoogleraar Rudy Rabbinge stelt daarentegen dat de landbouwsectoren die de grootste uitstoot veroorzaken, te vaak als maatgevend worden beschouwd. ‘De landbouwsector is veel groter dan de (melk-)veehouderij en vertegenwoordigt qua economische waarde het veelvoud van de sectoren die nu ter discussie staan’, meldt hij in Volkskrant.

Stikstof in de bouw

De bouw heeft op dit moment weinig mogelijkheden om de stikstofuitstoot te verlagen. Deze wordt voornamelijk veroorzaakt door grote machines: kranen, shovels, vrachtwagens en busjes. De elektrische vrachtwagen doet voorzichtig zijn intrede, maar elektrische bouwmachines zijn vooralsnog toekomstmuziek.

Waarom blijft de luchtvaart buiten schot?

Ook hier is het verschil tussen uitstoot en depositie belangrijk. Volgens berekeningen van het RIVM stoot de luchtvaart relatief weinig stikstofoxiden uit. Slechts 2 procent van de stikstofoxiden die het verkeer uitstoot, is afkomstig van vliegtuigen die landen en opstijgen. Vliegtuigen stoten weliswaar ook tijdens het vliegen stikstof uit, maar omdat ze zich dan op grote hoogte bevinden, daalt deze stikstof niet neer in Nederlandse natuurgebieden.

Luchtvaart krijgt binnenkort wel meer aandacht. De commissie-Remkes gaat zich in 2020 ook richten op stikstofuitstoot van de luchtvaart en scheepvaart.

Zijn er oplossingen voor het stikstofprobleem?

Halvering van de veestapel leidt zeker tot minder stikstofuitstoot in de landbouw, maar er zijn meer oplossingen. Zo noemt WUR het gebruik van stikstofarm veevoer. Bovendien kunnen boeren zorgen dat de urine en mest van koeien niet bij elkaar komen. Boer Martin Veldscholten brengt dit al in de praktijk. Een hellingsysteem in zijn stal zorgt ervoor dat de urine naar beneden stroomt, terwijl de vastere mest blijft liggen. Maar zelfs met deze innovaties zijn drastische maatregelen nodig om de stikstofproblematiek helemaal op te lossen.

Voor de bouw zou lichtgewicht bouwen een oplossing kunnen zijn, schrijft de Kamer van Koophandel. Daardoor hebben bouwers minder vervoer nodig, waardoor de stikstofuitstoot wordt verlaagd.

Lees ook: Stikstof een probleem? Vergeet PFAS niet

Bron: KvK, WUR, Trouw, Volkskrant | Beeld: AdobeStock